(Abstract available only in Polish)

Niekończąca się opowieść – archeologia nieinwazyjna na terenie pierwszowojennego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie

 Mikołaj Kostyrko – Dawid Kobiałka – Kornelia Kajda – Robert Ryndziewicz

Institut für Archäologische Wissenschaften, Denkmalwissenschaften und Kunstgeschichte, Otto-Friedrich-Universität Bamberg 96045 Bamberg

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa

Instytut Archeologii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, ul. Umultowska 89D, 61-614 Poznań

Obóz w Czersku – krótka historia odkrywania reliktów obozowych

Pierwszowojenne obozy jenieckie należy rozumieć jako specyficzną kategorię stanowiska archeologicznego, którego relikty można dokumentować i badać metodami stricte archeologicznymi. Jeden z obiektów tego typy znajdował się w czasach I wojny światowej na południe od ówczesnej wsi Czersk (dzisiejsze woj. pomorskie).

Pierwsze niespełna 100 obiektów obozowych, które zinterpretowano jako pozostałości baraków, ziemianek, ogrodzenia obozowego, jam śmietnikowych, budynków administracyjnych oraz rampy kolejowego udało się odkryć poprzez analizę pochodnych lotniczego skanowania laserowego (ALS- airborne laser scanning) zebranych w ramach Informatycznego Systemu Osłony Kraju przed Nadzwyczajnymi Zagrożeniami (więcej na ten temat - Kobiałka i in. 2015). Dane te, mimo swoich wyraźnych ograniczeń, stały się początkiem do badań nad materialnymi pozostałościami po obozie w Czersku. Co warto zaznaczyć, nie jest znany żaden dokładny plan omawianego założenia, a jego dotychczasowe poszukiwania w archiwach nie przyniosły porządanego skutku.

Wraz z realizacją kolejnych projektów naukowych udało się wykorzystać i zintegrować wyniki kilku metod badawczych, które pozwoliły na pełniejsze rozpoznanie struktur obozowych (Kobiałka 2018; Kobiałka i in. 2017). Poza pochodnymi ALS wykorzystano archiwalne i współczesne zdjęcia lotnicze, zobrazowania satelitarne, oraz badania powierzchniowe. Niezbędnymi składowymi takich badań są także kwerendy archiwalne, wizyty w lokalnych izbach muzealnych, wywiady etnograficzne z okoliczną ludnością. Dopiero integracja danych z zakresu archeologii, historii oraz etnografii zaowocowało zadokumentowaniem prawie 500 struktur obozowych.

Badania geofizyczne w Czersku w 2018 roku

Nadrzędnym celem badań w 2018 roku było uzyskanie informacji uzupełniających dotychczasowy stan wiedzy na temat stanowiska, uzyskanych m.in. na podstawie analizy numerycznych modeli terenu i zdjęć lotniczych, a zatem przede wszystkim rozpoznanie niewidocznych na powierzchni struktur, będących materialnymi pozostałościami funkcjonowania obozu oraz uzyskanie informacji na temat organizacji przestrzennej stanowiska.

Badania przeprowadzono przy zastosowaniu metody geoelektrycznej elektrooporowej. W przypadku badań w Czersku zastosowano pomiary w wersji profilowań. Wersja ta polega na dokonywaniu pomiarów układem o niezmiennej geometrii w kolejnych punktach rozmieszczonych wzdłuż linii. Do pomiarów zastosowano aparaturę Geoscan Research RM15. Gęstość próbkowania wynosiła 2 pomiary na 1 m2 (pomiar co 0,5 m wzdłuż linii odległych od siebie o 1 m). Pomiary prowadzono w obrębie poligonów kwadratowych o boku 20 m, bazując na wytyczonych uprzednio siatkach.

 Badania geofizyczne metodą elektrooporową w Czersku przyniosły nowe informacje na temat materialnych pozostałości funkcjonowania obozu oraz jego organizacji przestrzennej, w żaden sposób nie naruszając struktury stanowiska. Pomimo stosunkowo niewielkiej powierzchni, na której przeprowadzono pomiary (1,76 ha podzielone na 5 odrębnych obszarów, co stanowi zaledwie kilka procent powierzchni stanowiska) potencjał poznawczy przeprowadzonych badań jest dość duży.

Badania na obszarach A i B, współcześnie położonych na łące przyniosły informacje nieuchwytne przy pomocy lotniczego skanowania laserowego i uzupełniające dane uzyskane z analizy archiwalnej fotografii lotniczej. Szczególnie ciekawa wydaje się linearna anomalia zarejestrowana na obszarze B, która może być interpretowana jako wkop związany funkcjonalnie z infrastrukturą obozową. Również na obszarach C i D pomiary zarejestrowały regularne, liniowe anomalie o zróżnicowanych wartościach (zarówno wyżej-, jak i niżejoporowe), odzwierciedlające relikty założeń obozowych.

Na wyniki pomiarów w Czersku odczuwalny wpływ miała budowa płytkiego podłoża geologicznego, która utrudnia jednoznaczną ich interpretację. Szczególnie wyniki badań z obszarów położonych w środowisku leśnym, charakteryzującym się piaszczystym podłożem o dużej porowatości, w połączeniu z warunkami suszy, w jakich prowadzone były pomiary, charakteryzowały się mniejszym niż spodziewano zasobem użytecznych informacji. W tak wysokooporowym środowisku niemożliwe okazało się zlokalizowanie ewentualnych pozostałości struktur ceglanych lub kamiennych – także charakteryzujących się podwyższonymi wartościami oporności.

Wartym odnotowania jest fakt, że na lokalizację obozów w trakcie I w.ś. obierano obszary charakteryzujące się glebami lekkimi. Obierano tereny piaszczyste ze względu na ich właściwości przepuszczania wody, to było ich szczególnie istotne w miejscach gdzie jeńcy mieszkali w ziemiankach.

 Podsumowanie

Obiekty obozowe w Czersku były systematycznie rozbierane wraz z zakończeniem działań militarnych. Najczytelniejszym dziedzictwem obozowym wydawał się cmentarz, na którym pochowano nieco ponad pięć tysięcy jeńców. Niemniej jednak, wykorzystanie metod nieinwazyjnych w postaci danych lotniczego skanowania laserowego, archiwalnych i współczesnych zdjęć lotniczych, badań powierzchniowych, analizy źródeł historycznych (np. pocztówek propagandowych) oraz badań geofizycznych pozwoliło na wstępne rozpoznanie niespełna 500. obiektów, które można wstępnie wiązać z funkcjonowaniem obozu.

Podziękowania

Badania Dawida Kobiałki są częścią projektu finansowanego ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2016/20/S/HS3/00001.

Bibliografia

Kobiałka D. 2018. 100 years later: The Great War, memory, woodlands and a prisoner of war camp in Czersk, Poland, as dark heritage. Antiquity 92 (363), s. 772-787.

Kobiałka D., Kostyrko M., Kajda K. 2015. Materialna pamięć krajobrazów: przykład niemieckiego obozu jenieckiego w Czersku, woj. pomorskie (część II). Biografia Archeologii , t. 1, s. 65-74. Dostępne na http://biografiaarcheologii.pl/2015/03/materialna-pamiec-krajobrazow-cz-ii/ (wgląd 1.09.2018).

Kobiałka D., Kostyrko M., Kajda K. 2017. Inconspicuous and Forgotten Material Memories of the First World War: The Case of a POW Camp in Czersk, Poland, [w:] A. Zalewska, J. Scott, G. Kiarszys (red.), The Materiality of Troubled Pasts Archaeologies of Conflicts and Wars, s. 23-39. Warsaw-Szczecin.